Saturday, February 7, 2026
HomeStartups and BusinessTata Trusts ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ Noel Tata–Mehli Mistry ಸಂಬಂಧಿತ ಹೊಸ ಅಪ್‌ಡೇಟ್

Tata Trusts ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ Noel Tata–Mehli Mistry ಸಂಬಂಧಿತ ಹೊಸ ಅಪ್‌ಡೇಟ್

ಭಾರತದ ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್ ಎನ್ನುವುದು ಕೇವಲ ಒಂದು ಕಂಪನಿಯಲ್ಲ, ಅದು ಒಂದು ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ. ಈಗ ಅಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳು ಕೇವಲ ಒಂದು ಐಪಿಓಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಇದರ ಹಿಂದೆ ಆಸ್ತಿ ಮಾರಾಟದ ಹಕ್ಕು, ಟ್ರಸ್ಟ್‌ನ ಹಣಕಾಸು ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರದ ದೊಡ್ಡ ಸಂಚುಗಳಿವೆ.

1. ಆರ್‌ಬಿಐ ನಿಯಮದ ಅಡಕತ್ತರಿ: ‘ಲಿಸ್ಟಿಂಗ್’ ಯಾಕೆ ಅನಿವಾರ್ಯ?

ಆರ್‌ಬಿಐ ತಂದಿರುವ Scale Based Regulation (SBR) ಎನ್ನುವ ಚೌಕಟ್ಟು ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್‌ಗೆ ದೊಡ್ಡ ಸವಾಲಾಗಿದೆ. ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2022ರಲ್ಲಿ ಆರ್‌ಬಿಐ 15 ದೊಡ್ಡ ಎನ್‌ಬಿಎಫ್‌ಸಿ ಕಂಪನಿಗಳನ್ನು ‘ಅಪ್ಪರ್ ಲೇಯರ್’ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿತು. ಈ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್ ಅಗ್ರಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ.

  • ನಿಯಂತ್ರಣದ ಬಿಗಿ: ಅಪ್ಪರ್ ಲೇಯರ್ ಕಂಪನಿಗಳು ಲಿಸ್ಟ್ ಆಗುವುದರಿಂದ ಅವರ ಬೋರ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕರ (Independent Directors) ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಬೇಕು. ಇದು ಟಾಟಾ ಟ್ರಸ್ಟ್‌ನ ಏಕಪಕ್ಷೀಯ ನಿರ್ಧಾರಗಳಿಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಬಹುದು ಎಂಬುದು ಒಂದು ಗುಂಪಿನ ಆತಂಕ.
  • ಪಾರದರ್ಶಕತೆಯ ಸವಾಲು: ಒಮ್ಮೆ ಲಿಸ್ಟ್ ಆದಮೇಲೆ ಪ್ರತಿ ಮೂರು ತಿಂಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಕಂಪನಿಯ ಲಾಭ-ನಷ್ಟ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದೊಡ್ಡ ಹೂಡಿಕೆಯ ವಿವರವನ್ನು ಸೆಬಿಗೆ (SEBI) ನೀಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಟಾಟಾ ಸಮೂಹದ ಆಂತರಿಕ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರಗಳನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಬಹುದು.

2. ಶಾಪೂರ್ಜಿ ಪಲ್ಲೋಂಜಿ (SP) ಗ್ರೂಪ್‌ನ ‘ಎಕ್ಸಿಟ್’ ಪ್ಲಾನ್

ಮಿಸ್ತ್ರಿ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಈಗ ಹಣದ ತುರ್ತು ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಕಳೆದ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಎಸ್‌ಪಿ ಗ್ರೂಪ್ ತನ್ನ ಸಾಲವನ್ನು ಮರುಪಾವತಿಸಲು ಗೋಪಾಲಪುರ ಪೋರ್ಟ್ ಮತ್ತು ಯುರೇಕಾ ಫೋರ್ಬ್ಸ್‌ನಂತಹ ಕಂಪನಿಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡಿದೆ. ಆದರೆ ಅವರ ಸಾಲದ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಇದು ಸಾಲದ ಒಂದು ಭಾಗವಷ್ಟೇ.

  • ಷೇರುಗಳ ಅಡಮಾನ: ಈಗಾಗಲೇ ಮಿಸ್ತ್ರಿ ಕುಟುಂಬವು ತನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್ ಷೇರುಗಳನ್ನು ಅಡಮಾನವಿಟ್ಟು ಸಾಲ ಪಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿತ್ತು. ಆದರೆ ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್ ಇದಕ್ಕೆ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ತಡೆ ತಂದಿತ್ತು.
  • ಏಕೈಕ ದಾರಿ ಐಪಿಓ: ಕಂಪನಿ ಲಿಸ್ಟ್ ಆದರೆ, ಷೇರುಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಮೌಲ್ಯ (Market Valuation) ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ಮಿಸ್ತ್ರಿ ಕುಟುಂಬವು ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಷೇರುಗಳನ್ನು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಮಾರಿ ಸಾವಿರಾರು ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಬಹುದು. ಇದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವರು ಟಾಟಾ ಟ್ರಸ್ಟ್‌ನ ಒಳಗಿರುವ ತಮ್ಮ ಬೆಂಬಲಿಗರ ಮೂಲಕ ಐಪಿಓಗೆ ಒತ್ತಡ ಹೇರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

3. ಟಾಟಾ ಟ್ರಸ್ಟ್‌ನೊಳಗಿನ ಆಂತರಿಕ ಸಮರ: ಯಾರು ಯಾರ ಪರ?

ರತನ್ ಟಾಟಾ ಅವರ ಮರಣದ ನಂತರ ಟ್ರಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರದ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದು ಬದಲಾಗಿದೆ. ಟ್ರಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಭಿನ್ನ ಆಲೋಚನಾ ಲಹರಿಗಳು ಜನ್ಮತಾಳಿವೆ:

  • ಸಂಪ್ರದಾಯವಾದಿ ಗುಂಪು (The Traditionalists): ನೋಯಲ್ ಟಾಟಾ ನೇತೃತ್ವದ ಈ ಗುಂಪು, ಟಾಟಾ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ಅಥವಾ ಹೊರಗಿನ ಹೂಡಿಕೆದಾರರ ಹಂಗಿನಲ್ಲಿ ಇರಬಾರದು ಎಂದು ನಂಬುತ್ತದೆ. ಇವರು ಆರ್‌ಬಿಐ ನಿಯಮದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು “ಕಂಪನಿ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಾಣ” (Restructuring) ಮಾಡಲು ಯೋಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
  • ಸುಧಾರಣಾವಾದಿ ಗುಂಪು (The Reformists): ಮೆಹಲಿ ಮಿಸ್ತ್ರಿ ಅವರನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಈ ಗುಂಪು, ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್ ಒಂದು ವೃತ್ತಿಪರ ಲಿಸ್ಟೆಡ್ ಕಂಪನಿಯಾಗಿ ಬದಲಾಗಬೇಕು ಎಂದು ವಾದಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇವರು ಎಸ್‌ಪಿ ಗ್ರೂಪ್‌ನ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಪಾರದರ್ಶಕತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

4. ವಿಜಯ್ ಸಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಮೆಹಲಿ ಮಿಸ್ತ್ರಿ ಸಂಘರ್ಷ

ಟಾಟಾ ಟ್ರಸ್ಟ್‌ನ ವೈಸ್ ಚೇರ್ಮನ್ ಆಗಿದ್ದ ವಿಜಯ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರು ರತನ್ ಟಾಟಾ ಅವರಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಆಪ್ತರಾಗಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಮೆಹಲಿ ಮಿಸ್ತ್ರಿ ಅವರ ಗುಂಪು ವಿಜಯ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರ ಕೆಲವು ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅವರ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸತೊಡಗಿತು. ಈ ಜಗಳವು ಬೋರ್ಡ್ ಮೀಟಿಂಗ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ತಾರಕಕ್ಕೇರಿತು. ವಿಜಯ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರಂತಹ ಹಿರಿಯರು ಹೊರಹೋಗುತ್ತಿರುವುದು ಟಾಟಾ ಗ್ರೂಪ್‌ನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಯುಗದ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದೆ.

5. ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್ ಐಪಿಓ ಬಂದರೆ ಭಾರತದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಏನಾಗುತ್ತದೆ?

ಒಂದು ವೇಳೆ ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್ ಲಿಸ್ಟ್ ಆದರೆ, ಅದು ಭಾರತದ ಷೇರು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ದಿಕ್ಕನ್ನೇ ಬದಲಿಸಬಹುದು:

  • ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ: ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್‌ನ ಮೌಲ್ಯ ಸುಮಾರು $150 ಬಿಲಿಯನ್‌ನಿಂದ $200 ಬಿಲಿಯನ್ ಇರಬಹುದೆಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ.
  • ಇಂಡೆಕ್ಸ್ ವೇಟೇಜ್: ಇದು ಲಿಸ್ಟ್ ಆದ ತಕ್ಷಣ ನಿಫ್ಟಿ ಮತ್ತು ಸೆನ್ಸೆಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಪಾಲನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.
  • ಹೂಡಿಕೆದಾರರ ಸುಗ್ಗಿ: ಭಾರತದ ಕೋಟ್ಯಂತರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಿಗೆ ಟಾಟಾ ಸಮೂಹದ ‘ಮಾಲೀಕತ್ವ’ದಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯಾಗುವ ಅವಕಾಶ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

6. ಸರ್ಕಾರದ ಮುಂದಿರುವ ಆಯ್ಕೆಗಳು

ಕೇಂದ್ರ ಹಣಕಾಸು ಸಚಿವಾಲಯವು ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಗಮನಿಸುತ್ತಿದೆ.

  1. ನಿಯಮದಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ: ಕೇವಲ ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್‌ಗಾಗಿ ಆರ್‌ಬಿಐ ನಿಯಮ ಬದಲಿಸುವುದು ಕಷ್ಟ. ಆದರೆ ‘ಹೋಲ್ಡಿಂಗ್ ಕಂಪನಿ’ಗಳಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ರಿಯಾಯಿತಿ ನೀಡುವ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತನೆ ನಡೆಯಬಹುದು.
  2. ಬ್ಯಾಂಕ್ ಸಾಲ ಮರುಹೊಂದಾಣಿಕೆ: ಎಸ್‌ಪಿ ಗ್ರೂಪ್‌ನ ಸಾಲದ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸಲು ಸರ್ಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳ ಮೂಲಕ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿ, ಅವರು ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್ ಮೇಲೆ ಒತ್ತಡ ಹೇರದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು.

7. ಟಾಟಾ ಟ್ರಸ್ಟ್‌ನ ಹಣಕಾಸು ಹರಿವು ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣ

ಟಾಟಾ ಟ್ರಸ್ಟ್ ಕೇವಲ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅದು ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್‌ನಿಂದ ಬರುವ ಸಾವಿರಾರು ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳ ಡಿವಿಡೆಂಡ್ (Dividend) ಅನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.

  • ಖರ್ಚಿನ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯ: ಮೆಹಲಿ ಮಿಸ್ತ್ರಿ ಅವರ ಗುಂಪು ಟ್ರಸ್ಟ್‌ನ ಹಣಕಾಸು ಹೂಡಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪಾರದರ್ಶಕತೆ ಮತ್ತು ಲಾಭದಾಯಕತೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದೆ. ಆದರೆ ನೋಯಲ್ ಟಾಟಾ ಅವರ ಗುಂಪು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ದತ್ತಿ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡುತ್ತಿದೆ.
  • ಅಧಿಕಾರ ಕೇಂದ್ರದ ಬದಲಾವಣೆ: ರತನ್ ಟಾಟಾ ಅವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಟ್ರಸ್ಟ್‌ನ ನಿರ್ಧಾರಗಳು ಏಕಪಕ್ಷೀಯವಾಗಿದ್ದವು. ಈಗ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರೂಪಾಯಿಯ ಖರ್ಚಿನ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಟ್ರಸ್ಟಿಗಳ ನಡುವೆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಏಳುತ್ತಿವೆ, ಇದು ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತಿದೆ.

8. ಐಪಿಓ ಬಂದರೆ ಟಾಟಾ ಸಮೂಹದ ಮೇಲಾಗುವ ‘ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ’ ಪರಿಣಾಮ

ಟಾಟಾ ಕಂಪನಿಯು ಯಾವಾಗಲೂ “Ethics over Profit” (ಲಾಭಕ್ಕಿಂತ ನೀತಿ ಮುಖ್ಯ) ಎಂಬ ತತ್ವದ ಮೇಲೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

  • ಷೇರುದಾರರ ಒತ್ತಡ: ಒಮ್ಮೆ ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್ ಲಿಸ್ಟ್ ಆದರೆ, ಜಾಗತಿಕ ಹೂಡಿಕೆದಾರರು ಪ್ರತಿ ತ್ರೈಮಾಸಿಕದಲ್ಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಲಾಭಕ್ಕಾಗಿ ಒತ್ತಡ ಹೇರುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಟಾಟಾ ಗ್ರೂಪ್ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ದಾನ-ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಕೆಟ್ಟ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಬಹುದು ಎಂಬುದು ಕುಟುಂಬದ ಆತಂಕ.
  • ಸ್ವತಂತ್ರ ನಿರ್ಧಾರಗಳ ಕೊರತೆ: ಏರ್ ಇಂಡಿಯಾದಂತಹ ನಷ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಕಂಪನಿಗಳನ್ನು ದೇಶದ ಹಿತದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಲಿಸ್ಟೆಡ್ ಕಂಪನಿಯಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

9. ಸೈರಸ್ ಮಿಸ್ತ್ರಿ ಸಾವಿನ ನಂತರದ ‘ವ್ಯಾಕ್ಯೂಮ್’ ಮತ್ತು ಮೆಹಲಿ ಮಿಸ್ತ್ರಿ ಪ್ರವೇಶ

2022ರಲ್ಲಿ ಸೈರಸ್ ಮಿಸ್ತ್ರಿ ಅವರ ಅಕಾಲಿಕ ಮರಣವು ಇಡೀ ವಿವಾದಕ್ಕೆ ಹೊಸ ತಿರುವು ನೀಡಿತು.

  • ಮೆಹಲಿ ಮಿಸ್ತ್ರಿ ಅವರ ಪಾತ್ರ: ಸೈರಸ್ ಅವರ ಸೋದರ ಸಂಬಂಧಿ ಮೆಹಲಿ ಮಿಸ್ತ್ರಿ ಈಗ ಎಸ್‌ಪಿ ಗ್ರೂಪ್‌ನ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ರತನ್ ಟಾಟಾ ಅವರಿಗೆ ಆಪ್ತರಾಗಿದ್ದರೂ, ಈಗ ಎಸ್‌ಪಿ ಗ್ರೂಪ್‌ನ ಆರ್ಥಿಕ ಸಂಕಷ್ಟದ ಕಾರಣದಿಂದ ಟಾಟಾ ಕುಟುಂಬದ ವಿರುದ್ಧ ನಿಲ್ಲುವ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಎದುರಾಗಿದೆ.
  • ಮಿಸ್ತ್ರಿ ಫ್ಯಾಮಿಲಿ ಸಾಲದ ಸುಳಿ: ಮಿಸ್ತ್ರಿ ಕುಟುಂಬವು ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ತನ್ನ ಷೇರುಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡಿ ಹೊರಬರಲು (Exit Strategy) ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಟಾಟಾ ಸಮೂಹವು ಇವರಿಗೆ ಸರಿಯಾದ ‘ವ್ಯಾಲ್ಯೂಯೇಷನ್’ ನೀಡುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅವರ ಮುಖ್ಯ ದೂರು.

10. ಟಾಟಾ ಸಮೂಹದ ಭವಿಷ್ಯದ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರ ಯೋಜನೆ (Succession Planning)

ನೋಯಲ್ ಟಾಟಾ ಅವರು ಚೇರ್ಮನ್ ಆಗಿದ್ದರೂ, ಅವರ ನಂತರ ಯಾರು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಈಗ ಕಾಡುತ್ತಿದೆ.

  • ಮುಂದಿನ ತಲೆಮಾರು: ನೋಯಲ್ ಟಾಟಾ ಅವರ ಮಕ್ಕಳಾದ ಮಾಯಾ, ನೆವಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು ಲಿಯಾ ಟಾಟಾ ಈಗಾಗಲೇ ಟಾಟಾ ಸಮೂಹದ ವಿವಿಧ ಕಂಪನಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅವರನ್ನು ಮುಂದಿನ ನಾಯಕರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ನೋಯಲ್ ಟಾಟಾ ಗುಂಪು ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿದೆ.
  • ವೃತ್ತಿಪರರು Vs ಕುಟುಂಬ: ಕಂಪನಿಯು ಚಂದ್ರಶೇಖರನ್ ಅವರಂತಹ ವೃತ್ತಿಪರರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕೇ ಅಥವಾ ಟಾಟಾ ಕುಟುಂಬದ ಕೈಗೆ ಮರಳಬೇಕೇ ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಟ್ರಸ್ಟಿಗಳ ನಡುವೆ ಇದೆ. ಮಿಸ್ತ್ರಿ ಗುಂಪು ವೃತ್ತಿಪರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಒತ್ತು ನೀಡುತ್ತಿದೆ.

11. ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಮೇಲೆ ಈ ಜಗಳದ ಪ್ರಭಾವ

ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್ ಒಂದು ವೇಳೆ ವಿಭಜನೆಯಾದರೆ ಅಥವಾ ಕಾನೂನು ಸಮರದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದರೆ ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ಇಡೀ ಭಾರತದ ಮೇಲೆ ಆಗುತ್ತದೆ.

  • ವಿದೇಶಿ ಹೂಡಿಕೆ (FDI): ಭಾರತದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲೇ ಅಸ್ಥಿರತೆ ಉಂಟಾದರೆ ವಿದೇಶಿ ಹೂಡಿಕೆದಾರರು ಭಾರತೀಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯಬಹುದು.
  • ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವಲಯದ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ: ಟಾಟಾ ಮತ್ತು ಎಸ್‌ಪಿ ಗ್ರೂಪ್ ಎರಡಕ್ಕೂ ಭಾರತದ ದೊಡ್ಡ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳು ಸಾಲ ನೀಡಿವೆ. ಈ ಜಗಳದಿಂದ ಸಾಲ ಮರುಪಾವತಿ ವಿಳಂಬವಾದರೆ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ನಡುಕ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್ ಲಿಸ್ಟಿಂಗ್ ಸಂಭವನೀಯ ದಿನಾಂಕಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಘಟನೆಗಳು

ದಿನಾಂಕಘಟನೆನಿರೀಕ್ಷಿತ ಫಲಿತಾಂಶ
ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 30, 2025ಆರ್‌ಬಿಐ ಐಪಿಓ ಡೆಡ್‌ಲೈನ್ಕಂಪನಿ ಲಿಸ್ಟ್ ಆಗಬೇಕು ಅಥವಾ ವಿನಾಯಿತಿ ಪಡೆಯಬೇಕು.
ಮಾರ್ಚ್ 2026ಹಣಕಾಸು ವರ್ಷದ ಅಂತ್ಯಎಸ್‌ಪಿ ಗ್ರೂಪ್‌ನ ದೊಡ್ಡ ಮೊತ್ತದ ಸಾಲ ಮರುಪಾವತಿಯ ಗಡುವು.
2028ಎನ್. ಚಂದ್ರಶೇಖರನ್ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿ65 ವರ್ಷ ತುಂಬುವ ಕಾರಣ ನಾಯಕತ್ವ ಬದಲಾವಣೆಯ ಚರ್ಚೆ.

12. ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನ ಹಳೆಯ ತೀರ್ಪು ಮತ್ತು ಇಂದಿನ ಸಂಕಷ್ಟ

2021ರಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಸೈರಸ್ ಮಿಸ್ತ್ರಿ ಮತ್ತು ಟಾಟಾ ನಡುವಿನ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಟಾಟಾ ಪರವಾಗಿ ತೀರ್ಪು ನೀಡಿತ್ತು.

  • ಷೇರು ಮಾರಾಟಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿ: ಮಿಸ್ತ್ರಿ ಕುಟುಂಬವು ತನ್ನ ಷೇರುಗಳನ್ನು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಅಡಮಾನ ಇಡದಂತೆ ಅಂದು ಕೋರ್ಟ್ ನಿರ್ಬಂಧಿಸಿತ್ತು.
  • ಈಗಿನ ಬದಲಾವಣೆ: ಅಂದು ಮಿಸ್ತ್ರಿ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಹಿನ್ನಡೆಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಇಂದು ಆರ್‌ಬಿಐನ ಹೊಸ ನಿಯಮಗಳು ಅವರಿಗೆ ವರದಾನವಾಗಿ ಬಂದಿವೆ. ಕೋರ್ಟ್ ತೀರ್ಪಿಗಿಂತ ಆರ್‌ಬಿಐನ ರೆಗ್ಯುಲೇಟರಿ ರೂಲ್ಸ್ ಪ್ರಬಲವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್ ಈಗ ರಕ್ಷಣಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಆಡಬೇಕಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಂದಿದೆ.

13. ಟಾಟಾ ಸಮೂಹದ ಹೊಸ ಯುಗದ ಹೂಡಿಕೆಗಳ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ

ಟಾಟಾ ಸಮೂಹವು ಈಗ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಉದ್ಯಮಗಳಿಂದ (ಉಕ್ಕು, ಉಪ್ಪು) ಆಧುನಿಕ ಉದ್ಯಮಗಳಿಗೆ (ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್, ಇ-ಕಾಮರ್ಸ್, ಬ್ಯಾಟರಿ ತಯಾರಿಕೆ) ಜಿಗಿಯುತ್ತಿದೆ.

  • ಭಾರಿ ಬಂಡವಾಳದ ಅಗತ್ಯ: ಟಾಟಾ ಡಿಜಿಟಲ್ ಮತ್ತು ಟಾಟಾ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್‌ನಂತಹ ಹೊಸ ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳ ಹೂಡಿಕೆ ಬೇಕು.
  • ಆಂತರಿಕ ಜಗಳದ ಅಡ್ಡಿ: ಟ್ರಸ್ಟಿಗಳ ನಡುವಿನ ಜಗಳದಿಂದಾಗಿ ಈ ಹೊಸ ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ಹಣ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರ ರೂಪಿಸುವುದು ವಿಳಂಬವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್ ಐಪಿಓ ಬಂದರೆ ಈ ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ಹಣ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು ಸುಲಭವಾಗಬಹುದು, ಆದರೆ ಕುಟುಂಬವು ಅಧಿಕಾರ ಬಿಟ್ಟುಕೊಡಲು ಸಿದ್ಧವಿಲ್ಲ.

14. ಮಿಸ್ತ್ರಿ ಗುಂಪಿನ ‘ಮೈನಾರಿಟಿ ಶೇರ್‌ಹೋಲ್ಡರ್’ ಹಕ್ಕುಗಳ ಹೋರಾಟ

ಭಾರತದ ಕಂಪನಿ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಶೇ.10ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಷೇರು ಹೊಂದಿರುವವರಿಗೆ ಕೆಲವು ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳಿರುತ್ತವೆ.

  • ದನಿ ಎತ್ತುವ ಹಕ್ಕು: ಮೆಹಲಿ ಮಿಸ್ತ್ರಿ ನೇತೃತ್ವದ ಗುಂಪು, ತಾವು ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಶೇರುದಾರರಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಕಂಪನಿಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ನಿರ್ಧಾರದಲ್ಲೂ ತಮ್ಮನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು ಎಂದು ವಾದಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
  • ಬೋರ್ಡ್ ಸೀಟು: ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್ ಬೋರ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಿಸ್ತ್ರಿ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಾನ ಸಿಗಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅವರ ಪ್ರಮುಖ ಬೇಡಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನು ನೋಯಲ್ ಟಾಟಾ ಬಣ ತೀವ್ರವಾಗಿ ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಿದೆ.

15. ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್ ‘ಐಪಿಓ’ ತಪ್ಪಿಸಲು ಇರುವ ಕೊನೆಯ ದಾರಿಗಳು

ಟಾಟಾ ಕುಟುಂಬವು ಐಪಿಓ ತಪ್ಪಿಸಲು ಕೆಲವು ತಾಂತ್ರಿಕ ಹಾದಿಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದೆ:

  • ರಿ-ಸ್ಟ್ರಕ್ಚರಿಂಗ್: ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್ ಕಂಪನಿಯನ್ನು ಒಡೆದು ಅದರ ಹಣಕಾಸು ವಿಭಾಗವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸುವುದು. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮುಖ್ಯ ಕಂಪನಿಯು ಆರ್‌ಬಿಐ ನಿಯಮದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.
  • ಷೇರು ಬೈಬ್ಯಾಕ್: ಮಿಸ್ತ್ರಿ ಕುಟುಂಬದ ಷೇರುಗಳನ್ನು ಟಾಟಾ ಟ್ರಸ್ಟ್ ಅಥವಾ ಇತರ ಶ್ರೀಮಂತ ಹೂಡಿಕೆದಾರರ ಮೂಲಕ ಖರೀದಿಸುವುದು. ಆದರೆ ಇದಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಬೃಹತ್ ನಗದನ್ನು ಹೊಂದಿಸುವುದು ಸದ್ಯದ ಆರ್ಥಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸವಾಲಾಗಿದೆ.

16. ಕೇಂದ್ರ ಸಚಿವರ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಯ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಏಕೆ?

ಅಮಿತ್ ಶಾ ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಲಾ ಸೀತಾರಾಮನ್ ಅವರ ಬಳಿಗೆ ಈ ವಿಷಯ ಹೋಗಿರುವುದು ಸಣ್ಣ ವಿಷಯವಲ್ಲ.

  • ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಭಾವ: ಟಾಟಾ ಕಂಪನಿಯು ಗುಜರಾತ್‌ನ ಸನಂದ್‌ನಿಂದ ಹಿಡಿದು ಅಸ್ಸಾಂನ ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಪ್ಲಾಂಟ್‌ವರೆಗೆ ಹಲವು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಡಿಕೆ ಮಾಡಿದೆ. ಈ ಜಗಳದಿಂದ ಆ ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ತೊಂದರೆಯಾದರೆ ಅದು ದೇಶದ ಆರ್ಥಿಕ ಹಿನ್ನಡೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು.
  • ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳ ಸುರಕ್ಷತೆ: ಎಸ್‌ಪಿ ಗ್ರೂಪ್ ಒಂದು ವೇಳೆ ದಿವಾಳಿಯಾದರೆ (Insolvency), ಅದು ಅವರಿಗೆ ಸಾಲ ನೀಡಿದ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳ ಮೇಲೆ ದೊಡ್ಡ ಹೊರೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಎರಡು ಬೃಹತ್ ಉದ್ದಿಮೆಗಳ ನಡುವೆ “ಗೌರವಯುತ ವಿಚ್ಛೇದನ” (Dignified Exit) ಮಾಡಿಸುವುದು ಸರ್ಕಾರದ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ.

17. ಜಾಗತಿಕ ಹೂಡಿಕೆದಾರರ ಕಣ್ಣು ಟಾಟಾ ಮೇಲೆ

ಜಪಾನ್‌ನ ಸಾಫ್ಟ್‌ಬ್ಯಾಂಕ್, ಅಮೆರಿಕದ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್‌ಸ್ಟೋನ್‌ನಂತಹ ಜಾಗತಿಕ ಹೂಡಿಕೆದಾರರು ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್ ಐಪಿಓಗಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

  • ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಮೌಲ್ಯ: ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್ ಲಿಸ್ಟ್ ಆದರೆ ಅದು ವಿಶ್ವದ ಟಾಪ್ 10 ಅತ್ಯಂತ ಮೌಲ್ಯಯುತ ಕಂಪನಿಗಳ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಬಹುದು.
  • ಸಂಸ್ಥೆಯ ಇಮೇಜ್: ರತನ್ ಟಾಟಾ ಅವರು ಕಟ್ಟಿಬೆಳೆಸಿದ “ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ”ಗೆ ಈ ಆಂತರಿಕ ಜಗಳ ಮಸಿ ಬಳಿಯಬಾರದು ಎಂಬುದು ಹೂಡಿಕೆದಾರರ ಕಳಕಳಿಯಾಗಿದೆ.

18. ಭಾರತೀಯ ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಇತಿಹಾಸಕ್ಕೆ ಇದೊಂದು ಪಾಠ

ಈ ಪ್ರಕರಣವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಕುಟುಂಬ ನಡೆಸುವ ಉದ್ಯಮಗಳಿಗೆ (Family-run Businesses) ಒಂದು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ಗಂಟೆಯಾಗಿದೆ.

  • ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರ ಯೋಜನೆ: ಒಬ್ಬ ಪ್ರಭಾವಿ ನಾಯಕ (ರತನ್ ಟಾಟಾ) ಹೋದ ನಂತರ ಅಧಿಕಾರ ಹಂಚಿಕೆ ಹೇಗೆ ಇರಬೇಕು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಇದು ಸ್ಪಷ್ಟ ಉದಾಹರಣೆ.
  • ರೆಗ್ಯುಲೇಟರಿ ಪಾಲನೆ: ಎಷ್ಟೇ ದೊಡ್ಡ ಕಂಪನಿಯಾದರೂ ಸರ್ಕಾರದ ಮತ್ತು ಆರ್‌ಬಿಐನ ನಿಯಮಗಳ ಮುಂದೆ ತಲೆಬಾಗಲೇಬೇಕು ಎಂಬ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಈ ಪ್ರಕರಣ ಸಾರುತ್ತಿದೆ.

ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್ ಲಿಸ್ಟಿಂಗ್ ವಿವಾದದ ಸಾರಾಂಶ (Table)

ವಿಭಾಗಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು
ವಿವಾದದ ಕೇಂದ್ರಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್ ಐಪಿಓ (ಷೇರು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಪ್ರವೇಶ)
ಯಾರ ಪರ?ಎಸ್‌ಪಿ ಗ್ರೂಪ್ (ಮಿಸ್ತ್ರಿ ಕುಟುಂಬ) – ಸಾಲ ತೀರಿಸಲು ಹಣ ಬೇಕು
ಯಾರ ವಿರೋಧ?ಟಾಟಾ ಟ್ರಸ್ಟ್ (ನೋಯಲ್ ಟಾಟಾ ಬಣ) – ನಿಯಂತ್ರಣ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಭಯ
ಸರ್ಕಾರದ ಪಾತ್ರಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆ ವಹಿಸಿ ಆರ್ಥಿಕ ಅಸ್ಥಿರತೆ ತಪ್ಪಿಸುವುದು
ಡೆಡ್‌ಲೈನ್ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2025 (ಆರ್‌ಬಿಐ ನಿಯಮದಂತೆ)

19. ‘ಪ್ರಾಕ್ಸಿ ವಾರ್’ ಮತ್ತು ಬೋರ್ಡ್ ರೂಮ್ ಸಂಘರ್ಷದ ತೀವ್ರತೆ

ಟಾಟಾ ಟ್ರಸ್ಟ್‌ನ ಒಳಗಿನ ಜಗಳ ಕೇವಲ ಮಾತಿನ ಚಕಮಕಿಯಲ್ಲ, ಇದು ಈಗ ‘ಪ್ರಾಕ್ಸಿ ವಾರ್’ (Proxy War) ರೂಪ ಪಡೆದಿದೆ.

  • ನಿರ್ಧಾರಗಳಿಗೆ ತಡೆ: ಪ್ರತಿ ಬಾರಿ ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್ ಹೊಸ ಹೂಡಿಕೆಯ ನಿರ್ಧಾರ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಾಗಲೂ, ಎಸ್‌ಪಿ ಗ್ರೂಪ್ ಬೆಂಬಲಿತ ಟ್ರಸ್ಟಿಗಳು ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಎತ್ತುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ಸಮೂಹದ ದೈನಂದಿನ ಕಾರ್ಯವೈಖರಿಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತಿದೆ.
  • ಡಾಕ್ಯುಮೆಂಟೇಶನ್ ಫೈಟ್: ಎರಡೂ ಗುಂಪುಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ನಿಲುವುಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹಳೆಯ ಒಪ್ಪಂದಗಳು ಮತ್ತು ರತನ್ ಟಾಟಾ ಅವರ ಹಳೆಯ ಪತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊರತೆಗೆಯುತ್ತಿವೆ. ಇದು ಕಂಪನಿಯ ಆಂತರಿಕ ರಹಸ್ಯಗಳು ಹೊರಬರುವ ಭೀತಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದೆ.

20. ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್ ಐಪಿಓ: ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ‘ಮನಿ ಮೇಕಿಂಗ್’ ಅವಕಾಶ?

ಹಣಕಾಸು ತಜ್ಞರ ಪ್ರಕಾರ, ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್ ಐಪಿಓ ಬಂದರೆ ಅದು ಕೇವಲ ಕಂಪನಿಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಇಡೀ ಭಾರತೀಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೆ ಲಾಭ ತರಲಿದೆ.

  • ಹೂಡಿಕೆದಾರರ ಲಾಭ: ಟಿಸಿಎಸ್ (TCS) ನಂತಹ ದೈತ್ಯ ಕಂಪನಿಗಳ ಮಾಲೀಕತ್ವ ಹೊಂದಿರುವ ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್‌ನ ಷೇರುಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಜಾಗತಿಕ ಹೂಡಿಕೆ ನಿಧಿಗಳು (Pension Funds) ತುದಿಗಾಲಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತಿವೆ.
  • ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಮೌಲ್ಯದ ಏರಿಕೆ: ಈ ಐಪಿಓ ಭಾರತದ ಷೇರು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಒಟ್ಟು ಮೌಲ್ಯವನ್ನು (Market Cap) ಹೊಸ ದಾಖಲೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಬಹುದು. ಆದರೆ, ಟಾಟಾ ಟ್ರಸ್ಟ್ ಈ “ಹಣದ ಹರಿವಿಗಿಂತ” ತನ್ನ “ಅಧಿಕಾರ”ಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡುತ್ತಿದೆ.

21. ಎನ್‌ಬಿಎಫ್‌ಸಿ ಪರವಾನಗಿ ರದ್ದತಿ (Surrender of License) ಸವಾಲುಗಳು

ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್ ಐಪಿಓ ತಪ್ಪಿಸಲು ತನ್ನ ಎನ್‌ಬಿಎಫ್‌ಸಿ ಪರವಾನಗಿಯನ್ನು ಆರ್‌ಬಿಐಗೆ ವಾಪಸ್ ನೀಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದೆ. ಆದರೆ ಇದು ಅಂದುಕೊಂಡಷ್ಟು ಸುಲಭವಲ್ಲ.

  • ಆರ್‌ಬಿಐ ಕಠಿಣ ನಿಲುವು: ಆರ್‌ಬಿಐ ನಿಯಮಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಒಮ್ಮೆ ‘ಅಪ್ಪರ್ ಲೇಯರ್’ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೇಲೆ ಅದರಿಂದ ಹೊರಬರುವುದು ಕಷ್ಟ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್‌ಗೆ ವಿನಾಯಿತಿ ನೀಡಿದರೆ, ರಿಲಯನ್ಸ್ ಅಥವಾ ಆದಿತ್ಯ ಬಿರ್ಲಾ ಸಮೂಹದ ಕಂಪನಿಗಳೂ ಇದೇ ಹಾದಿ ಹಿಡಿಯಬಹುದು. ಇದು ದೇಶದ ಹಣಕಾಸು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲೆ ಆರ್‌ಬಿಐ ಹೊಂದಿರುವ ಹಿಡಿತವನ್ನು ಸಡಿಲಗೊಳಿಸಬಹುದು.

22. ಟಾಟಾ ಟ್ರಸ್ಟ್‌ನ ನೂತನ ಚೇರ್ಮನ್ ನೋಯಲ್ ಟಾಟಾ ಮುಂದಿರುವ ಸವಾಲುಗಳು

ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2024ರಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡ ನೋಯಲ್ ಟಾಟಾ ಅವರಿಗೆ ಇದು ‘ಮುಳ್ಳಿನ ಹಾಸಿಗೆ’.

  • ಕುಟುಂಬದ ಒಗ್ಗಟ್ಟು: ರತನ್ ಟಾಟಾ ಅವರ ಸಾವಿನ ನಂತರ ಚದುರಿಹೋಗಿರುವ ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸುವುದು.
  • ಮಿಸ್ತ್ರಿ ಗುಂಪಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಧಾನ: ಹಠಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿರುವ ಮೆಹಲಿ ಮಿಸ್ತ್ರಿ ಬಣದೊಂದಿಗೆ ಮಾತುಕತೆ ನಡೆಸಿ, ಕೋರ್ಟ್ ಮೆಟ್ಟಿಲೇರದಂತೆ ತಡೆಯುವುದು. ನೋಯಲ್ ಅವರ ಮೃದು ಸ್ವಭಾವವು ಈ ಸಂಕೀರ್ಣ ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ವರವಾಗುತ್ತದೆಯೇ ಅಥವಾ ಶಾಪವಾಗುತ್ತದೆಯೇ ಎಂಬುದು ಕಾದು ನೋಡಬೇಕಿದೆ.

23. ಐಪಿಓ ಬಂದರೆ ‘ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್’ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಹೇಗಿರಲಿದೆ?

ವಿಶ್ಲೇಷಕರ ಪ್ರಕಾರ ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವುದು ತುಂಬಾ ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗಿದೆ.

  • ಹೋಲ್ಡಿಂಗ್ ಡಿಸ್ಕೌಂಟ್: ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೋಲ್ಡಿಂಗ್ ಕಂಪನಿಗಳ ಷೇರುಗಳು ಅವುಗಳ ಆಸ್ತಿ ಮೌಲ್ಯಕ್ಕಿಂತ (NAV) 30-50% ರಿಯಾಯಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾರಾಟವಾಗುತ್ತವೆ.
  • ಪ್ರೀಮಿಯಂ ಮೌಲ್ಯ: ಟಾಟಾ ಎಂಬ ಬ್ರಾಂಡ್ ಹೆಸರಿಗಾಗಿ ಹೂಡಿಕೆದಾರರು ಹೆಚ್ಚಿನ ಬೆಲೆ ನೀಡಲು ಸಿದ್ಧರಿರುತ್ತಾರೆ. ಅಂದಾಜಿನ ಪ್ರಕಾರ, ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್‌ನ ಒಂದು ಷೇರಿನ ಬೆಲೆ ಲಕ್ಷಾಂತರ ರೂಪಾಯಿಗಳಿರಬಹುದು, ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಿಗೆ ಎಟುಕದಂತೆ ಮಾಡಬಹುದು (ಉದಾಹರಣೆಗೆ MRF ಷೇರಿನಂತೆ).

24. ರತನ್ ಟಾಟಾ ಅವರ ‘ವಿಲ್’ (ಉಯಿಲು) ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರಭಾವ

ರತನ್ ಟಾಟಾ ಅವರು ತಮ್ಮ ಆಸ್ತಿ ಮತ್ತು ಟ್ರಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿನ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆದಿರುವ ಉಯಿಲು ಈ ಜಗಳದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಬಹುದು.

  • ಸ್ಪಷ್ಟ ನಿರ್ದೇಶನಗಳ ಕೊರತೆ?: ರತನ್ ಟಾಟಾ ಅವರು ತಮ್ಮ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಅಥವಾ ಐಪಿಓ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಏನು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದು ಇನ್ನೂ ಬಹಿರಂಗವಾಗಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವರು ಐಪಿಓಗೆ ವಿರೋಧ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದರೆ, ಅದು ನೋಯಲ್ ಟಾಟಾ ಬಣಕ್ಕೆ ದೊಡ್ಡ ಆನೆಯ ಬಲ ನೀಡಲಿದೆ.

25. ಅಂತಿಮ ಚಿತ್ರಣ: ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಮೇಲೆ ಇದರ ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಪರಿಣಾಮ

ಟಾಟಾ ಕಂಪನಿಯು ಭಾರತದ ‘Soft Power’. ದೇಶದ ರಕ್ಷಣೆ, ವಿಮಾನಯಾನ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಟಾಟಾ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪವಿದೆ.

  • ಸ್ಥಿರತೆಯ ಅವಶ್ಯಕತೆ: ಈ ಜಗಳವು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಮುಂದುವರಿದರೆ ಕಂಪನಿಯ ಕ್ರೆಡಿಟ್ ರೇಟಿಂಗ್ (Credit Rating) ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಬಹುದು. ಇದು ವಿದೇಶಗಳಿಂದ ಸಾಲ ಪಡೆಯುವಾಗ ಕಂಪನಿಗೆ ಹೊರೆಯಾಗಬಹುದು.
  • ಪರಿಹಾರದ ನಿರೀಕ್ಷೆ: ಬಹುಶಃ 2026ರ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ‘ಗೌಪ್ಯ ಒಪ್ಪಂದ’ (Out-of-court Settlement) ಏರ್ಪಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ.

ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್ ವಿವಾದದ ಪ್ರಮುಖ ಹಂತಗಳು (Timeline Summary)

ವರ್ಷ/ಅವಧಿಘಟನೆಪರಿಣಾಮ
2016ಸೈರಸ್ ಮಿಸ್ತ್ರಿ ಉಚ್ಚಾಟನೆಟಾಟಾ-ಮಿಸ್ತ್ರಿ ನಡುವೆ ದಶಕದ ಸುದೀರ್ಘ ಕಾನೂನು ಸಮರಕ್ಕೆ ನಾಂದಿ.
2021ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ತೀರ್ಪುಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್‌ಗೆ ಪೂರ್ಣ ಜಯ, ಮಿಸ್ತ್ರಿ ಷೇರುಗಳ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಬಂಧ.
2022ಆರ್‌ಬಿಐ ಹೊಸ ನಿಯಮಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್‌ಗೆ ಐಪಿಓ ತರುವುದು ಕಡ್ಡಾಯವಾಯಿತು.
ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2024ರತನ್ ಟಾಟಾ ನಿಧನಟ್ರಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರದ ಶೂನ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಬಣಗಳ ಉದಯ.
2025 (ನಿರೀಕ್ಷಿತ)ಆರ್‌ಬಿಐ ಗಡುವುಟಾಟಾ ಕಂಪನಿಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಿರ್ಧಾರದ ಸಮಯ.

26. ಟಾಟಾ ಕಂಪನಿಯಲ್ಲಿ ‘ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಡೈರೆಕ್ಟರ್ಸ್’ ಪಾತ್ರ ಮತ್ತು ಪ್ರಸ್ತುತ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು

ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್ ಕಂಪನಿಯ ಬೋರ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಈಗ ತೀವ್ರತರವಾದ ಚರ್ಚೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ.

  • ನಿರ್ಣಾಯಕ ಅಧಿಕಾರ: ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್ ಬೋರ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಟಾಟಾ ಟ್ರಸ್ಟ್‌ನಿಂದ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡ ಇಬ್ಬರು ನಿರ್ದೇಶಕರಿಗೆ ‘ವೀಟೋ’ (Veto Power) ಅಧಿಕಾರವಿರುತ್ತದೆ. ಅಂದರೆ, ಬೋರ್ಡ್‌ನ ಬಹುತೇಕ ಸದಸ್ಯರು ಒಂದು ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಗೆ ನೀಡಿದರೂ, ಈ ಇಬ್ಬರು ಬೇಡವೆಂದರೆ ಆ ನಿರ್ಧಾರ ಜಾರಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
  • ಜಗಳದ ಮೂಲ: ಪ್ರಸ್ತುತ ಮಿಸ್ತ್ರಿ ಗುಂಪು ಈ ‘ವೀಟೋ’ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇದು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ವಿರೋಧಿ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಕಾನೂನುಗಳಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು ಎಂಬುದು ಅವರ ವಾದ.

27. ಟಾಟಾ ಟ್ರಸ್ಟ್‌ನ ‘ಹಣಕಾಸು ಪಾರದರ್ಶಕತೆ’ ಮತ್ತು ತೆರಿಗೆ ವಿನಾಯಿತಿ

ಟಾಟಾ ಟ್ರಸ್ಟ್ ಒಂದು ಚಾರಿಟಬಲ್ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಭಾರಿ ಪ್ರಮಾಣದ ತೆರಿಗೆ ವಿನಾಯಿತಿ (Tax Exemption) ಪಡೆಯುತ್ತಿದೆ.

  • ಐಪಿಓ ಮತ್ತು ತೆರಿಗೆ ಸಂಬಂಧ: ಒಂದು ವೇಳೆ ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್ ಐಪಿಓ ಬಂದು ಅದು ಲಾಭದಾಯಕ ಕಂಪನಿಯಾಗಿ ದೊಡ್ಡ ಮಟ್ಟದ ಡಿವಿಡೆಂಡ್ ನೀಡಿದರೆ, ಟಾಟಾ ಟ್ರಸ್ಟ್ ಆ ಹಣವನ್ನು ಹೇಗೆ ಬಳಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದರ ಮೇಲೆ ಸರ್ಕಾರದ ಕಣ್ಣಿರುತ್ತದೆ.
  • ಆಡಿಟ್ ಭಯ: ಲಿಸ್ಟೆಡ್ ಕಂಪನಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಟ್ರಸ್ಟ್‌ನ ಹಣಕಾಸು ವ್ಯವಹಾರಗಳು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಆಡಿಟ್ ಆಗಬೇಕಾಗಬಹುದು. ಇದು ಟ್ರಸ್ಟ್‌ನ ಒಳಗಿನ ಗುಪ್ತ ಹಣಕಾಸು ಹರಿವನ್ನು ಬಯಲು ಮಾಡಬಹುದು ಎಂಬ ಆತಂಕ ಒಂದು ಬಣಕ್ಕಿದೆ.

28. ಶಾಪೂರ್ಜಿ ಪಲ್ಲೋಂಜಿ ಕುಟುಂಬದ ‘ಎಕ್ಸಿಟ್’ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಜಟಿಲತೆ

ಮಿಸ್ತ್ರಿ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಕೇವಲ ಹಣದ ಅಗತ್ಯವಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅವರಿಗೆ ಗೌರವಯುತವಾಗಿ ಹೊರಬರುವ (Exit) ದಾರಿ ಬೇಕಿದೆ.

  • ಕ್ರಾಸ್ ಹೋಲ್ಡಿಂಗ್ ಸಮಸ್ಯೆ: ಟಾಟಾ ಸಮೂಹದ ಕೆಲವು ಕಂಪನಿಗಳು ಎಸ್‌ಪಿ ಗ್ರೂಪ್‌ನ ಕಂಪನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಡಿಕೆ ಮಾಡಿವೆ. ಈ ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಕ್ರಾಸ್-ಹೋಲ್ಡಿಂಗ್‌ಗಳನ್ನು ಬಿಡಿಸುವುದು ಸುಲಭದ ಮಾತಲ್ಲ.
  • ನ್ಯಾಯಾಂಗ ನಿಂದನೆ ಭೀತಿ: ಈ ಹಿಂದೆ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ನೀಡಿದ ತೀರ್ಪಿನ ಪ್ರಕಾರ, ಮಿಸ್ತ್ರಿ ಕುಟುಂಬವು ತನ್ನ ಷೇರುಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡುವಾಗ ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್‌ನ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು. ಇದನ್ನು ಮೀರಿ ಅವರು ಐಪಿಓಗೆ ಒತ್ತಡ ಹೇರುವುದು ನ್ಯಾಯಾಂಗ ನಿಂದನೆಯಾಗುತ್ತದೆಯೇ ಎಂಬ ಚರ್ಚೆಯೂ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ.

29. ಟಾಟಾ ಸಮೂಹದ ‘ಬ್ರಾಂಡ್ ಮೌಲ್ಯ’ಕ್ಕೆ ಹಾನಿಯಾಗುತ್ತಿದೆಯೇ?

ಜಗತ್ತಿನಾದ್ಯಂತ ‘ಟಾಟಾ’ ಎಂದರೆ ಅದು ನಂಬಿಕೆಯ ಸಂಕೇತ. ಆದರೆ ಇತ್ತೀಚಿನ ಈ ಜಗಳಗಳು ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಂಡ್ ಇಮೇಜ್‌ಗೆ ಧಕ್ಕೆ ತರುತ್ತಿವೆ.

  • ಹೂಡಿಕೆದಾರರ ಆತಂಕ: ಟಾಟಾ ಮೋಟಾರ್ಸ್ ಅಥವಾ ಟಿಸಿಎಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೂಡಿಕೆ ಮಾಡಿರುವ ವಿದೇಶಿ ಹೂಡಿಕೆದಾರರು (FIIs), ತಾಯಿ ಕಂಪನಿಯಾದ ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಜಗಳ ನೋಡಿ ಆತಂಕಕ್ಕೊಳಗಾಗಿದ್ದಾರೆ.
  • ರೇಟಿಂಗ್ ಏಜೆನ್ಸಿಗಳ ಕಣ್ಣು: ಮೂಡೀಸ್ (Moody’s) ಮತ್ತು ಫಿಚ್ (Fitch) ನಂತಹ ಜಾಗತಿಕ ರೇಟಿಂಗ್ ಏಜೆನ್ಸಿಗಳು ಟಾಟಾ ಸಮೂಹದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು (Governance Stability) ಗಮನಿಸುತ್ತಿವೆ. ರೇಟಿಂಗ್ ಕಡಿಮೆಯಾದರೆ ಕಂಪನಿಗೆ ಸಾಲದ ಬಡ್ಡಿ ದರ ಹೆಚ್ಚಾಗಬಹುದು.

30. ಏರ್ ಇಂಡಿಯಾ ಮತ್ತು ಇತರ ಬೃಹತ್ ನಷ್ಟದ ಕಂಪನಿಗಳ ಭವಿಷ್ಯ

ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್ ಕಂಪನಿಯು ಏರ್ ಇಂಡಿಯಾದಂತಹ ಕಂಪನಿಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾವಿರಾರು ಕೋಟಿಗಳನ್ನು ಸುರಿಯುತ್ತಿದೆ.

  • ಐಪಿಓ ನಂತರದ ಬದಲಾವಣೆ: ಕಂಪನಿ ಲಿಸ್ಟ್ ಆದರೆ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಶೇರುದಾರರು ಇಂತಹ ‘ನಷ್ಟದ ವ್ಯವಹಾರ’ಗಳಿಗೆ ಹಣ ಹಾಕುವುದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಬಹುದು. “ನಮ್ಮ ಲಾಭವನ್ನು ನಷ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಏರ್ ಲೈನ್ಸ್‌ಗೆ ಯಾಕೆ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದೀರಿ?” ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉದ್ಭವಿಸಬಹುದು.
  • ನೋಯಲ್ ಟಾಟಾ ಅವರ ರಕ್ಷಣೆ: ಈ ತೊಂದರೆ ಬರಬಾರದು ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೇ ನೋಯಲ್ ಟಾಟಾ ಅವರು ಐಪಿಓಗೆ ತಡೆಯೊಡ್ಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

31. ಡಿಜಿಟಲ್ ಕ್ರಾಂತಿಯ ನಡುವೆ ‘ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್’ ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಸವಾಲು

ಟಾಟಾ ಸಮೂಹವು ‘Tata Neu’ ಮೂಲಕ ಡಿಜಿಟಲ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಹೆಜ್ಜೆ ಇಟ್ಟಿದೆ. ಆದರೆ ರಿಲಯನ್ಸ್ ಮತ್ತು ಅಮೆಜಾನ್ ಎದುರು ನಿಲ್ಲಲು ಅವರಿಗೆ ನಿರಂತರ ಹಣದ ಹರಿವು ಬೇಕು.

  • ಹಣಕಾಸಿನ ಒತ್ತಡ: ಕಂಪನಿಯಲ್ಲಿ ಆಂತರಿಕ ಕಲಹವಿದ್ದರೆ, ಹೊಸ ಹೂಡಿಕೆದಾರರನ್ನು (Investors) ಆಕರ್ಷಿಸುವುದು ಕಷ್ಟ. ಮಿಸ್ತ್ರಿ ಕುಟುಂಬವು ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ತಮಗೆ ಬೇಕಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಐಪಿಓ ತರಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದೆ.

32. ಲೇಖನದ ಸಾರಾಂಶ: ಭಾರತೀಯ ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಲೋಕದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ‘ವಿಚ್ಛೇದನ’?

ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಇದು ಟಾಟಾ ಮತ್ತು ಮಿಸ್ತ್ರಿ ಕುಟುಂಬಗಳ ನಡುವಿನ 70 ವರ್ಷಗಳ ಸಂಬಂಧದ ಅಂತ್ಯದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ.

  • ಸಂಧಾನದ ಸಾಧ್ಯತೆ: ಬಹುಶಃ ಸರ್ಕಾರವು ಮಧ್ಯ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಎಸ್‌ಪಿ ಗ್ರೂಪ್‌ನ 18.37% ಶೇರುಗಳನ್ನು ಯಾವುದಾದರೂ ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಸಂಸ್ಥೆ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ LIC) ಅಥವಾ ದೊಡ್ಡ ಜಾಗತಿಕ ಹೂಡಿಕೆದಾರರು ಖರೀದಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಈ ಜಗಳ ಬಗೆಹರಿಸಬಹುದು.
  • ಪರಂಪರೆಯ ರಕ್ಷಣೆ: ರತನ್ ಟಾಟಾ ಅವರ ಕನಸಿನಂತೆ ಟಾಟಾ ಸಮೂಹವು ದೇಶದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯಬೇಕಾದರೆ, ಈ ಆಂತರಿಕ ಜಗಳ ಶೀಘ್ರವೇ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳಬೇಕಿದೆ.
RELATED ARTICLES

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

- Advertisment -
Google search engine

Most Popular

Recent Comments